Naomi Klein (1970) is een Canadese journalist, publicist en politiek activist. Zij is een verklaard tegenstander van het neoliberalisme en het concept van eeuwige groei. Astra Taylor (1979) is een politiek activist, schrijver en documentairemaker. Waarom juist deze twee vrouwen besloten tot nauwe samenwerking om een boek te schrijven dat deze omineuze titel zou krijgen wordt helaas niet vermeld.
Als Trump zijn plannen presenteert voor New Gaza wordt onmiddellijk duidelijk dat dat nieuwe hoofdstuk van de menselijke geschiedenis alleen bedoeld is voor een plukje uitverkorenen. De wereld waarin we nu leven is een wereld waarin stabiliteit de uitzondering, en onzekerheid de regel is. En zo voltrekt zich nu om ons heen de door Steve Bannon en Peter Thiel zo vurig gewenste uiterst rechtse tegenrevolutie. Als je naar het huidig politieke landschap kijkt is de konklusie dat we een terugkeer van het fascisme zien onontkoombaar. En fascisme is een revolte van de sterken en verongelijkten. En in essentie hebben we het hier over mannen met gekrenkte trots.
Robert Paxton definieerde in De anatomie van het fascisme (2004) het fascisme “als een vorm van politiek gedrag die wordt gekenmerkt door een obsessieve preoccupatie met maatschappelijke neergang, vernedering of slachtofferschap, en tevens door op herstel gerichte cultussen van eenheid, energie en zuiverheid, waarbij een massapartij, bestaande uit toegewijde nationalistische militanten in een ongemakkelijke maar effectieve samenwerking met de traditionele elite de democratische vrijheden overboord zet en door middel van verlossend geweld, dat niet wordt geremd door ethische of wettelijke beperkingen, binnenlandse zuivering en buitenlandse expansie nastreeft.”
Het verschil met voorheen is dat uiterst rechts nu niet uit is oplossingen maar juist permanente shocks nastreeft, een oorlog om de echte wereld te vernietigen en een eldorado voor de nieuwe superrijke elite te creëren. Dat fenomeen noemen we Eindtijdfascisme en de tekenen zijn overweldigend en eindeloos: Musk, ICE, Netanyahu, de kolonisten op de Westbank, de fossiele industrie, de criminalisering van Extinction Rebellion, de AI-techbazen die voor God spelen, het New Gaza van Trump en ga zo maar door. De nieuwe klasse van oligarchen bouwt geen ark maar doet zijn uiterste best de zondvloed te veroorzaken.
Onze wereld is gevaarlijker, de wapens zijn dodelijker, de technologieën krachtiger, de media meer verknoopt, het klimaat instabieler, de vermogensconcentratie mondialer dan ooit tevoren. Een armageddon lijkt onontkoombaar. Klein en Taylor spreken van een non-stopspektakel van wreedheid om het tijdperk Trump te karakteriseren. Zij onderscheiden drie componenten van het eindtijdfascisme: de religieuze, de technologische en de etno-nationalistische eindtijdfascisten. De VS migrant is nu de nieuwe Jood, dat kan voor niemand als een verrassing komen.
Het was Nehru die opmerkte dat het fascisme in Europa gebruik maakte van de methoden die het imperialisme op andere continenten had gebruikt. En W.E.B. Dubois schreef: “Er was geen enkele gruweldaad van de nazi’s die de christelijke beschaving van Europa niet al eerder had begaan tegen gekleurde volkeren in alle delen van de wereld, in naam en ter verdediging van een superieur ras dat voorbestemd was over de wereld te heersen.”
Het moderne fascisme bekommert zich niet zozeer om het inpalmen van de staat, nee het is veel ambitieuzer en het is een messianistische fantasie die ze najagen: een parallelle omheinde stad, een gefortificeerd Zion, hier op aarde, desnoods in het heelal met minachting voor hen die niet tot de uitverkorenen behoren. En het patroon is duidelijk: fascisme ontstaat als een systeem in crisis verkeert, het verbindt volkse hartstochten met traditionele bronnen van gezag om te voorkomen dat er een economische herverdeling van onderaf wordt opgelegd. Fascisme is kapitalisme dat zijn tanden laat zien.
En fascisten kunnen monotheïsten of atheïsten zijn, hun armageddoncomplex volgt feilloos het sjabloon van het Bijbelse Apocalyps-verhaal. Zeker in de VS zijn er miljoenen christelijke zionisten die menen dat Jezus terugkeert naar de aarde wanneer de joden eenmaal hun beloofde land hebben verworven. Klein en Taylor gaan uitgebreid in op deze gelovigen die menen dat de eindstrijd aanstaande is, dat zij de uitverkorenen zijn en dat alle anderen gedoemd zijn te eindigen in de hel. Volgens de logica van het christelijke zionisme bestaat het ware gevaar niet uit oorlog maar uit vrede. Zeker als uit die vrede ook nog eens een Palestijnse staat zou oprijzen. En om het nog gekker te maken: de meeste evangelicals wensen dat Israël zijn rol speelt totdat de Messias is weergekeerd maar dan moeten de joden zich snel tot het christendom bekeren, anders zal slechts vernietiging hun deel zijn. Christelijke zionisten zijn, het zal u niet verbazen, misschien wel de belangrijkste donoren van de kolonisten op de Westoever. Inmiddels is er sprake van een hecht bondgenootschap tussen messianistische joden en eindtijdchristenen. Klein en Taylor schrijven: “In veel van de huidige uiterst rechtse hoekjes is het geloof een licht ontvlambare en explosieve brandversneller.”
Columbus hoopte de apocalyps te kunnen versnellen, in gang te zetten. In plaats daarvan ontdekte hij Amerika en in de eeuw volgend op zijn noodlottige ontdekking lieten volgens sommige schattingen zesenvijftig miljoen inheemse Amerikanen het leven. Ze overleden aan door de Europeanen meegebrachte ziektes of door de Europeanen aangerichte bloedbaden. Ja, voor hen was de eindtijd daadwerkelijk aangebroken. En nu, nu leven we in een tijd waarin we klimaatactivisten, antifa en volstrekt onschuldige lhbti-ers en vooral natuurlijk de nog onschuldiger migranten de schuld geven van alle ellende in de wereld terwijl we klimaatverandering ontkennen en hardnekkig blijven geloven in het ongebreidelde verwoestende kapitalisme, terwijl we toe staan te kijken bij de door Netanyahu ontketende genocide op de Palestijnen. Tegelijkertijd worden natuurrampen (maar ook de pandemie van 2019), die uiteindelijk niemand meer kan ontkennen, vooral gezien als tekenen van de aanstaande apocalyps.
De bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 werd door veel godsdienstwetenschappers gezien als vooral een christelijke opstand. En het was vooral de in 2025 vermoorde Charlie Kirk die zich ontpopte als een volbloed christelijke nationalist en eindtijdgelover. En het behoeft weinig betoog dat ook of juist en vooral 7 oktober 2023 een belangrijke rol vervulde in het verlangen naar de Apocalyps. Zeker onder de Heuveltopjeugd en de extreme ultranationalistische en ultraorthodoxe kolonisten groeide de overtuiging dat de eindstrijd nú aangebroken was. De Palestijnen moesten vernietigd worden. Dit gedachtegoed is al ernstig genoeg maar wat mij echt zorgen baart is dat voor het overgrote deel van de in Israël levende joden empathie met (het lot van) de Palestijnen volstrekt ontbreekt. Een chardali-rabbijn verklaarde: “Alleen een blinde ziet niet dat Benjamin Netanyahu door Gods hand wordt geleid.” En hoe krijgen we die Messias nu eindelijk eens zover dat hij zich daadwerkelijk vertoont? Meer etnische zuivering, meer bloedbaden, meer illegale nederzettingen! Zowel in het Israëlische als het Amerikaanse leger wemelt het van mensen die tijdens hun opleiding de messianistische missiedrang kregen ingeprent om het leger te gebruiken als een instrument om de eindstrijd te ontketenen en de verlossing te bespoedigen.
We gaan naar Silicon Valley waar de techbro’s zich vanaf uur nul verzetten tegen elke vorm van regulering. Peter Thiel, oprichter en eigenaar van Paypal en Palantir verklaarde zelfs: “Ik geloof niet langer dat vrijheid en democratie verenigbaar zijn.” Hoe ziek zijn geest is blijkt wel uit deze woorden: “Sinds 1920 heeft de combinatie van de enorme stijging van het aantal uitkeringsgerechtigden en de invoering van het stemrecht voor vrouwen – twee kiezersgroepen die notoir immuun zijn voor de libertaire ideologie – ervoor gezorgd dat de notie van “kapitalistische democratie” een oxymoron is geworden.” Thiel is tevens de sterke man achter J.D. Vance. Voor Thiel staat democratie gelijk aan de apocalyps. En vanaf de eerste dag van de tweede inauguratie van Trump zaten alle techbro’s op de eerste rij om hem te bewieroken. Klein en Taylor menen dat ze zich vooral tot Trump bekeerden om helemaal los te kunnen gaan met hun AI-plannen. Maar die AI dromen lijken meer op extatische religieuze opvattingen dan dat ze een bedrijfsmatige aanpak weerspiegelen. Daarnaast is AI een regelrechte bedreiging voor een leefbare samenleving door de megalomane datacenters die overal moeten verschijnen en door hun disproportionele behoefte aan energie en water. Maar de grootste bedreiging schuilt natuurlijk in het potentieel van AI om macht te vergaren en het menselijk leven volstrekt ondergeschikt te maken aan ondoorgrondelijke maar levensgevaarlijke algoritmes.
De AI techbazen hadden een leider nodig die voldoende roekeloos en harteloos was om hun waanzinnige fantasieën te doen verwezenlijken en daarom schaarden ze zich maar wat graag achter Trump. Welbegrepen eigenbelang. De eerste uitingen van AI, gebaseerd op Large Language Models waren apocalyptisch en tegelijkertijd messianistisch. Inmiddels zijn we volledig gefocust op superintelligentie waarna de mens definitief het onderspit zal delven. Weliswaar lieten de midterms in de VS zien dat de kiezer liever zou zien dat het allemaal een tandje lager mag, maar de techbro’s zullen zich niet laten stoppen of afremmen. Peter Thiel over Sam Altman die zichzelf ziet als een kruising tussen Steve Jobs en Jezus Christus: “We zouden hem eerder als een verlosser moeten beschouwen.” En Musk is inmiddels ook honderdtachtig graden gedraaid en durft nu hardop te beweren: “Ik doe niets anders dan het oproepen van een ‘digitale god’ die, samen met robotica, zal helpen om licht te laten schijnen op ‘het pad om honger, ziekten en armoede de wereld uit te helpen’ en ‘een tijdperk van overvloed te ontsluiten’.”
De apocalyps van de techwereld is in essentie geen andere dan de apocalyps van de orthodoxe gelovigen: met de apocalyps komt ook de verlossing maar die verlossing is slechts weggelegd voor een handjevol uitverkorenen. Larry Page, medeoprichter van Google, durft zelfs te beweren dat het plaatsen van vraagtekens bij de wenselijkheid van het oproepen van superintelligentie ‘speciesistisch’ is, een irrationeel en kleingeestig vooroordeel ten gunste van onze eigen soort. Langs allerlei wegen worden we aangemoedigd en verleid om mensachtige cognitie toe te kennen aan machines maar let op: we worden belazerd en misleid. Dit alles is grootheidswaanzin, hybris ten top!
Zowel orthodoxe gelovigen als AI-bazen ontpoppen zich als accelerationisten, zij beschouwen democratie als een vertragende factor. En ook hier bood Beëlzebub Trump de helpende hand. Wat er ook gebeurt is aanvaardbaar zolang China maar niet wint. En – zo schrijven Klein en Taylor – hier zijn we nu: “OpenAI koopt chips van Nvidia en Nvidia belooft geld terug te pompen in OpenAI, OpenAI koopt cloud computing van Oracle, dat chips koopt van Nvidia, dat investeert in OpenAI, Microsoft heeft miljarden geïnvesteerd in OpenAI en samen met Amazon miljarden geïnvesteerd in Anthropic, dat chips van Amazon gebruikt en zwaar leunt op de cloudinfrastructuur van Amazon, Microsoft en Google.” Alleen al om de rente te kunnen betalen moeten de AI-bedrijven 800 miljard dollar winst maken!
Fascisme, aldus Klein en Taylor is altijd een beschermheer van het kapitaal. Het beschermt een selecte groep belangen en bedrijven die daardoor gretig geneigd zullen zijn projecten van de staat te steunen. En zo verkochten de techbedrijven hun ziel aan Trump. En zie hoe ze met hun expertise het leger en ICE steunden. Daar staat tegenover dat de techbazen nu “de infrastructuur van controle bouwen. Controle over clouds, AI, finance, drones, satellieten enzovoort. Deze infrastructuur is sneller, meer ideologisch geladen en volledig geprivatiseerd. Het is een regime waarin bedrijfsdirecties in plaats van staatswetgeving de regels bepalen.”
Een apart hoofdstuk is gewijd aan het optreden van Musk in Memphis en deze passages zijn ronduit schokkend maar Musk is machtiger en gevaarlijker dan wie ook. En hij heeft volledig lak aan gezondheid, energie-efficiency, het milieu, transparantie, werknemersbelangen of democratie. Niemand vooralsnog kan hem stoppen. En inmiddels regent het massaontslagen bij Meta, Amazon en Oracle. En waar zelfs de big tech companies aanvankelijk tal van duurzaamheidsdoelen formuleerden slikten ze die onmiddellijk in toen ze zich op AI gingen concentreren. Ze hebben totaal geen scrupules omdat ze ervan overtuigd zijn dat AI de klimaatcrisis zal oplossen. Lees en huiver hoe AI omgaat met informatieverstrekking, hoezeer nieuws gemanipuleerd wordt, hoe de grote bedrijven vrijgesteld worden van omzetbelasting, hoe deze bedrijven omgaan met verzet uit lokale woongemeenschappen enzovoort.
We herinneren ons allemaal nog de Hitlergroet van Musk. Hij ontkende die uiteraard maar wij weten wel beter, we hebben het zelf gezien. Trump bezuinigde op alles maar niet op ICE. Als het gaat om het terugdringen van immigratie is hij zijn verkiezingsbeloften nagekomen. En de kwade genius achter Trump is Steven Miller, inmiddels tot minister gepromoveerd. En uiteraard is ook Steve Bannon de heraut van het Eindtijdfascisme in de VS. Als er één ding is dat Trump geleerd heeft is het wel dat echte crises mensen ontvankelijk maakt voor valse beloftes. En de immigrant is het gemakkelijkste slachtoffer, het ideale slachtoffer. Laat mensen geloven dat zij tot de uitverkorenen behoren en de zege kan je nauwelijks meer ontgaan. Dit is fascisme pur sang.
Klein en Taylor staan uitgebreid stil bij Renaud Camus, de Franse rechts-extremist die het woord ‘omvolking” muntte. In zijn boek Le Grand Remplacement ontvouwt Camus zijn weerzinwekkende fascistische gedachtegoed. Breivik en Tarrant komen rechtstreeks voort uit dit riool. Ronduit schokkend om te lezen hoe de Amerikaanse overheid nieuw ICE-personeel werft. De Trump administration beperkt zich niet tot de USA maar meent ook uiterst rechts in Europa te moeten steunen om de omvolking die daar plaats zou vinden tegen te gaan.
Het treurige is dat het kiezersvolk de goedkope retoriek slikt. Het zijn niet de bankiers, de speculanten en de politici die jouw ellende veroorzaken, het zijn de migranten! En deze ontwikkeling heeft zich razendsnel over de gehele aardbol verspreid. En volgens sommige schattingen zullen in 2059 meer dan een miljard mensen op drift raken als gevolg van klimaatrampen. We kijken niet naar maatregelen die we zelf kunnen en moeten nemen om de opwarming van de aarde te stoppen. In plaats daarvan richten we onze pijlen liever op de migrant, de jood van de 21ste eeuw. Peter Thiel investeert in online publicaties die vrouwen aanmoedigen om de tradwifecultuur te omarmen en niet langer voorbehoedmiddelen te gebruiken. En Klein en Taylor benadrukken nog maar eens dat eindtijdfascisten geen succes boeken met alleen maar wreed- en sluwheid; nee, ze gedijen bij uitstek dankzij de afwezigheid van morele helderheid, verbeelding en moed.
Het moderne fascisme toonde haar smerigste gezicht in 2025 in Minneapolis waar ICE op een afschuwelijke manier tekeerging tegen migranten en zelfs onschuldige burgers vermoordde, die overigens door de regering er meteen valselijk van werden beschuldigd binnenlandse terroristen te zijn. Iedereen verdiende aan deze vuile oorlog: de techbedrijven leverden informatie over demonstranten, private gevangenissen verdienden fors aan de arrestanten en talloze transportbedrijven konden duizenden en duizenden arrestanten vervoeren.
Het is evident dat de techbedrijven, Palantir van Peter Thiel voorop, er als de kippen bij waren om hun diensten aan de overheid aan te bieden. Massasurveillance was niet eerder zo massaal en zo effectief. En Palentir maakte er nooit een geheim van dat het bedrijf vooral ten strijde trok tegen links. We kunnen hier zonder meer spreken van een industrieel armageddoncomplex. En de Italiaanse fascismedeskundige Alberto Toscano schrijft: “De kern van de opkomst van uiterst rechts is de pathologische personalisering van de macht.” En de social media doen de rest, zij slepen mensen steeds dieper het moeras in waar nepnieuws rondgepompt wordt om hen te bevestigen in wat ze altijd al dachten. En de grootste en klaarblijkelijk meest succesvolle influencer van allemaal is Trump. Zo kon het Witte Huis onder aanvoering van Vance straffeloos beweren dat de moord op Charlie Kirk te wijten was aan het ‘woekerende geweld onder radicaal-links.” “Wij zijn de storm” raaskalde Stephen Miller als een volleerde Joseph Goebbels! En Nick Fuentes, de Amerikaanse fascistenleider, mag hardop verkondigen: “Ons land is niet stervende. Ons land wordt vermoord.” En de daders? Joodse oligarchen, immigranten en feministen! Het meest schunnige en bizarre commentaar op de dood van Kirk kwam van Candace Owens maar daarvoor zult u dit boek zelf moeten lezen.
Dit boek confronteert je als lezer met een overstelpende hoeveelheid volstrekte idioten die met elkaar gemeen hebben dat de waarheid hen niet interesseert en dat ze levensgevaarlijk zijn. Dit is de uitkomst van vijfentwintig jaar social media, gecreëerd door de meest hongerige roofkapitalisten uit de menselijke geschiedenis. Ja, je kunt met een gerust hart zeggen dat momenteel alle gorigheid uit de Verenigde Staten komt en dat is meer dan zorgwekkend. Het hoofdstuk van Klein en Taylor over tradwives is misschien wel het meest huiveringwekkende van dit boek. Het ziet er vooralsnog niet naar uit dat het gezond verstand in dat deel van de wereld nog een serieuze kans krijgt. Peter Thiel bewierookt de cyberspace, outer space space en seasteading. Met de aarde zelf heeft hij niet veel op. Met Musk is het al niet anders. Het is dit soort mannen dat zonder scrupules bereid is de aarde en haar bewoners op te offeren aan hun grootheidswaan. Hannah Ahrendt schreef al: “Totalitarisme is georganiseerde eenzaamheid.” En Musk oreert: “Empathie is de fundamentele zwakte van de Westerse beschaving.” Het Eindtijdfascisme wil ontsnappen aan het hier en nu dat als reddeloos verloren wordt beschouwd.
De verkiezingscampagne van de moslim Mamdani voor het burgemeesterschap van New York laat zien dat een effectieve en succesvolle benadering van, confrontatie met het eindtijdfascisme wel degelijk mogelijk is. Ja, we kunnen in het hier en nu wel degelijk een mooi en goed leven leiden met elkaar, met de nadruk op ‘met elkaar’. En er zijn meer voorbeelden van politici die het op durven te nemen tegen de eindtijdfascisten. Of het voldoende is om het pleit in hun voordeel te beslechten weten we (nog) niet. Hoopgevend zijn zulke initiatieven wel. Maar de volkomen doorgeslagen idioten die nu alle macht bezitten beschikken zowel over de nucleaire codes als ontzagwekkende financiële middelen en de beschikbaarheid van AI maakt hen alleen maar machtiger en gevaarlijker.
In hun conclusies merken Klein en Taylor op dat onze collectieve veiligheid pas een feit zal zijn wanneer onze elites worden gedwongen zich voor te stellen dat ze hier leven en overleven, samen met ons allemaal. Dat ze dat als een wrede straf zullen ervaren, daar moeten ze zich maar overheen zetten. Maar hoe bereiken we dit doel? In ieder geval regulering van AI zeggen Klein en Taylor. Maar dat is precies wat de techbazen en Trump niet wenselijk achten.
Ook zou er volgens de schrijvers een universeel maximum-inkomen moeten komen. Maar dit doel ligt werkelijk buiten ons bereik zolang we het kapitalisme blijven omarmen. Volgens Oxfam kan 69 procent van het vermogen van miljardairs worden herleid tot erfenissen, nepotisme en corruptie of monopoliemacht. Zie dat maar eens te doorbreken binnen een economische ideologie die geënt is op ongebreidelde groei en het heiligverklaarde marktmechanisme. Dan is er nog het wijd verspreide dedain tegenover de VN en het Internationaal Strafhof in Den Haag. De eindtijdfascisten weten dat ze niet onoverwinnelijk zijn en hebben er alle belang bij supranationale instituties onschadelijk te maken. We hebben de plicht, al was het maar omwille van onszelf, op elk denkbaar niveau te blijven strijden voor een gezonde wereld in het hier en nu waarin geen plaats meer is voor eindtijdfascisten.
Een belangwekkende studie, dit Eindtijdfascisme. Persoonlijk beschouw ik de techbazen als het grootste gevaar maar laten we niet vergeten dat zij nergens zouden zijn zonder de levensgevaarlijke idioot die momenteel in het Witte Huis zetelt. En laten we evenmin vergeten dat Trump daar nooit zou zijn gekomen zonder de steun van de orthodoxe christenen, al even gevaarlijk en idioot als hijzelf. Daarmee is een dodelijke kongsi ontstaan die de wereld momenteel beheerst en bedreigt. De doomsdayklok staat nu op vijfentachtig seconden voor twaalf maar virtueel zijn we het middernachtelijk uur allang gepasseerd.
Lees dit boek en denk er aan, telkens als u, net zoals ikzelf, chatgtp of claude raadpleegt. Lees de prospectus van Anthropic en vraag u af of investeren in AI een zakelijke propositie is of een morele kwestie. Klein en Taylor hebben ons laten zien hoe pervers de megalomane mannen van AI zijn, hoe ze macht en vermogen paren aan grootheidswaanzin, hoe ze u en mij verachten en geen seconde zullen aarzelen om u en mij te knechten als hun ‘pursuit of happiness’ dat vraagt. Ik zou daar aan toe willen voegen dat deze onverkwikkelijke kwestie onmiddellijk samenhangt met het kapitalisme en zolang wij dat kapitalisme blijven omarmen als onze gemeenschappelijke god, zullen we geen veiligheid voor de menselijke soort vinden. Nee, dit is geen pleidooi voor communisme, verre van dat. Maar dit is wel het moment om de donuteconomie van Kate Raworth nog eens onder uw aandacht te brengen. Het kan echt anders. En menselijker. Zoek het maar eens op.
Nog een kleine noot bij de vertaler van dit boek dat ik tegelijkertijd kocht met Voor de ondergang van de Duitse schrijver Felix Bohr. Ook dat boek bleek door deze zelfde van Kesteren vertaald. Opmerkelijk omdat de meeste vertalers zich toch beperken tot één brontaal. Ik ben overigens niet erg gecharmeerd van deze vertaling. De vertaling zelf zal wel correct zijn maar het Nederlands van van Kesteren is niet heel erg fraai. Anders gezegd: stilistisch valt hier niets te genieten, de vertaling heeft veel weg van een ‘gemakzuchtig vluggertje’. Hoe verder ik in dit boek kom, hoe vaker de vertaler het compleet af laat weten met als dieptepunt op pagina 357 deze zinsnede: ze nudgen ons… Huh? Nee, dit boek had toch echt een betere vertaling verdiend.
Enno Nuy
November 2026