Felix Bohr (1982) is historicus en journalist en hoofd van de geschiedenisredactie van Der Spiegel. Hij dook in het leven op het hoofdkwartier van der Führer, de Wolfsschanze, gelegen in wat nu oost Polen is. Meer dan achthonderd dagen bracht Hitler hier door. Het moet een naargeestig oord geweest zijn. En met name de ontwikkelingen aan het Russisch front waren van grote invloed op de sfeer in het groteske complex. Een mooie typering door Galeazzo Ciano, de Italiaanse minister van buitenlandse zaken en schoonzoon van Mussolini: “Ik geloof dat Hitler zeer gelukkig is Hitler te zijn, omdat hij daardoor onafgebroken kan praten.”
Razend interessant, deze studie over de Wolfsschanze. Bohr presenteert hier niet zozeer nieuw onderzoeksmateriaal maar laat vooral zien hoezeer Hitler een getroebleerd mens was, wat de gevolgen voor de landspolitiek waren van Hitlers veelvuldige verblijf in een naargeestig kamp in het verre oosten, hoezeer de door hemzelf getolereerde kliek om hem heen hem naar de mond praatte, hoezeer de gang naar Canossa in Rusland allesbepalend was voor de sfeer en het geloof in een ondanks alles goede afloop deed kelderen, hoezeer het verblijf aldaar een funeste invloed had op de geestelijke en lichamelijke gezondheid van de Führer, hoe Hitler en hij alleen bepalend was voor de atmosfeer in het donkere hol en zo voort. De Wolfsschanze, zo leek het, was een Götterdämmerung, voorbestemd te eindigen in een catastrofale apotheose. Niet ondenkbaar is dat Hitler steeds irrationelere besluiten leek te nemen naarmate hij meer medicijnen innam. Ik denk naar aanleiding hiervan terug aan Der Untergang waarin Bruno Ganz op indrukwekkende wijze een zeer geloofwaardige Hitler neerzette, weliswaar speelde die film zich geheel in de Berlijnse bunker af maar de sfeertekening paste wonderwel bij de beschrijvingen van de Wolfsschanze door Felix Bohr.
Dan zijn we bij een van de meest enigmatische episodes aangeland: Hitler en de Holocaust. Een van de secretaresses uit de Wolfsschanze schrijft in een nagelaten notitie dat Hitler niet wilde dat zijn naam ooit in verband werd gebracht met ‘de joodse aangelegenheid’ en zich beperkte tot mondelinge mededelingen aan hen die geacht werden zijn wensen tot uitvoering te brengen. Waarom handelde hij zo? Omdat hij zich zou realiseren dat hij iets onvoorstelbaar kwaads of slechts tot stand zou brengen? Omdat hij zich zou willen indekken tegen mogelijke aantijgingen ooit in de toekomst? Ik kan het me nauwelijks voorstellen. Hij was er immers van overtuigd dat hij een duizendjarig rijk zou stichten. Maar wat hem dan wel bewoog zullen we nooit weten. De uitvoering van de Holocaust lag vooral in handen van de SS van Himmler. Wel zou Hitler voortdurend op de hoogte zijn gehouden middels de rapportages van de uitvoerders. Niettemin schrijft Bohr dat de definitieve beslissingen om over te gaan tot de uitroeiing van de Europese joden door Hitler in de Wolfsschanze werden genomen. En hij maakt dat ook uiterst aannemelijk.
Dan lees ik in een paragraaf over Himmler zeer merkwaardige statistieken. In 1944 legde hij 16.000 km af per vliegtuig, 530 km per trein en 4835 km per auto. Dat lijkt mij extreem weinig voor een Reichsführer in oorlogstijd! De afstand tussen de Wolfsschanze en Berghof in Beieren alleen al bedroeg meer dan 1.300 km. Volgens mij kunnen deze getallen simpelweg niet kloppen!
En toen was er die aanslag op Hitler, op 6 juni 1944, in de Wolfsschanze. Als Hitler die aanslag niet had overleefd, zou de oorlog beslist korter hebben geduurd. Tussen die aanslag en mei 1945 zouden nog zo’n 4 miljoen Duitsers, 1,5 miljoen Sovjetsoldaten en meer dan 100.000 Amerikaanse en Britse soldaten en honderdduizenden gevangenen in concentratiekampen sterven.
Duitsland stond op instorten en niemand was bij machte dit verval te stoppen. En eind 1944 werd zo’n beetje iedereen ziek in de Wolfsschanze. Hitler beraamde zijn laatste troef, het Ardennenoffensief. Maar de Russen waren niet meer te stoppen. En merkwaardig genoeg namen de drinkgelagen in de Wolfsschanze alleen maar toe. Hitler erkent dat het pleit is beslecht, in zijn nadeel. Hij verkast nog een laatste maal, maar Berlijn. Het was 20 november 1944. De Wolfsschanze werd onklaar gemaakt. Het Ardennenoffensief mislukte en Hitler maakte een eind aan zijn leven op 30 april 1945.
Felix Bohr meldt tot slot dat Duitsers en Polen nog steeds een problematische verhouding tot elkaar hebben. Ook in Duitsland zelf lijkt men nauwelijks te beseffen welke rol de Wolfsschanze werkelijk speelde. Hij heeft in ieder geval een serieuze poging gedaan om het mysterie van de Wolfsschanze te ontrafelen en schreef deze imponerende studie, zeer goed gedocumenteerd en onderbouwd. Hij liet zien hoezeer het beeld dat Hitler van de hem omringende wereld vervormd werd door de verstikkende omgeving van de Wolfsschanze. Na zijn aanvankelijke militaire successen heeft Hitler zich nooit meer aan enig front laten zien zoals hij ook nooit een concentratiekamp bezocht. Hij verkoos een ziekmakend verblijf achter betonnen muren en een gezelschap van uitsluitend jaknikkers om zich heen. Hij realiseerde zich niet dat een dergelijke instelling de kortste weg naar chaos en ondergang betekende. Felix Bohr schreef hier een overtuigende en prachtige studie over!
Nog een bijzonderheid over de vertaler. Ik kocht dit boek samen met Eindtijdfascisme van Naomi Klein en Astra Taylor. Ook dit laatste boek blijkt door van Kesteren vertaald. Opmerkelijk omdat je zou verwachten dat een vertaler zich beperkt tot slechts één brontaal.
Enno Nuy
November 2026