Vertaald door Nico Rost
Deze autobiografie beschrijft de eerste dertig jaar van het leven van Ernst Toller (1893-1939). Het staat al heel erg lang op mijn lijst van nog te lezen boeken en nu komt het er eindelijk van. Ik lees de tweede herziene druk uit 1981. Ernst Toller zou een leidende rol spelen in het opkomende socialisme na de Eerste Wereldoorlog. Daarnaast schreef hij diverse min of meer succesvolle theaterproducties waarin vooral zijn streven naar sociale rechtvaardigheid zonder bloedvergieten centraal stond.
“En voor het linzengerecht van ijdele praal verkoopt het [volk] zijn vrijheid en offert het zijn verstand.” Aldus Ernst Toller in 1933, het jaar van verschijnen van zijn autobiografie. “En wat doet Europa? Als een benepen makelaartje, dat vol spanning op de koersen van de nabeurs, nieuwe winsten en nieuw profijt wacht, tot een aardbeving hem en zijn beurs in de afgrond stort, blijft Europa wachten. De volkeren zwijgen omdat een handjevol oorlogsspeculanten aan granaten en bommen, gifgassen en pestbacillen miljarden verdient en men deze bloedmiljarden nationale welvaart noemt.” We zijn nu bijna honderd jaar verder en wat zijn we opgeschoten? En in het Duitsland van 1933 worden de boeken van Ernst Toller verbrand.
Maar zover zijn we nog niet want in 1914 meldt Toller zich enthousiast aan als oorlogsvrijwilliger. De Duitsers meenden kennelijk dat zij in hun recht stonden. Toller gelooft de Duitse kranten die beweren dat Duitsland door de Fransen was aangevallen. Voor een gewone burger was het onmogelijk de beweringen van kranten of regering te checken. Toch doet dat oorlogsenthousiasme nu vreemd aan. Zoveel patriottisme zou ik in mijzelf nooit aan kunnen boren, vermoed ik. Niet zo Toller die zich al snel vrijwillig aanmeldt voor het front. Op zeker moment evenwel wordt hij ongeschikt voor de militaire dienst bevonden. Van het oorlogsenthousiasme is niets meer over en Toller verzet zich steeds meer tegen de waanzin van de oorlog. Hij sluit zich aan bij een pacifistisch verbond dat uiteindelijk door de regering verboden wordt. Steeds meer voelt hij zich aangetrokken tot het socialisme. Hij was een vijand van oorlog geworden en stelt vast dat zijn Duitsland hem verraden en misleid heeft.
Toller raakt verzeild in arbeidersprotesten, wordt gearresteerd en gevangen gezet tot hij in september 1918 uit militaire dienst ontslagen wordt. De politieke ontwikkelingen na afloop van de oorlog volgen elkaar in razend tempo op, er is geen touw aan vast te knopen. Hoe verwarrend moeten die jaren niet geweest zijn voor iedereen in die dagen. Toller beschrijft deze periode in extenso maar ook zijn versie van de gebeurtenissen is niet te volgen zodat ik besluit deze episode over te slaan.
Dan maakt Ernst Toller opeens melding van zijn vriendin. Hij geeft haar geen naam en we worden helaas niets gewaar over het ontstaan van deze relatie. Hij wordt gearresteerd en veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf. Ook hier volgen de gebeurtenissen elkaar in onnavolgbaar tempo op, Toller ontsnapt ternauwernood aan de dood en belandt uiteindelijk in de gevangenis om zijn op surrealistische wijze tot stand gekomen straf uit te zitten. Hij komt vrij in 1933 en zal amper zes jaar later moegestreden zelfmoord plegen.
Soms staan er rare zinnen in de vertaling van Nico Rost (die voor zijn eerste vertaling overleg heeft gevoerd met Toller zelf. Die eerste vertaling verscheen al in 1934.) zoals ‘Ik heb dit hier pogen weer te geven’ en ‘Maar ik wil immers niet bang zijn’. Of ‘Als er voor de vuilste corveediensten vrijwilligers worden gevraagd, geven wij ons alle op’. En ‘de arbeiders van Krupp waren de eerste die’. Of: ‘en dient zich bij X te München te melden’.
Goed, eindelijk dan heb ik dit boek gelezen. Een autobiografische schets van een man die vooral de socialistische voorman in zichzelf beschreef, een man die zich bewust was van hoogverheven idealen en de daaruit voortvloeiende verplichtingen. Het nadeel hiervan is, zo lijkt mij, dat er geen man van vlees en bloed uit naar voren treedt. Maar dit alles neemt niet weg dat dat er zich in die jaren een ondoordringbare maalstroom aan gebeurtenissen voltrok en dat uit dat amalgaam uiteindelijk de in dit boek slechts terloops gemelde Adolf Hitler omhoog zou komen om de wereld in brand te steken. Ik vermoed dat geen historicus in staat is die ongekend roerige jaren op een navolgbare wijze te reconstrueren. Ook Toller slaagde daar niet in. Het moet een volstrekt waanzinnige tijd geweest zijn. En in die zin geeft dit boek een vermoedelijk getrouwe weergave van alle gebeurtenissen. Je moet ook wel heel sterk in je schoenen staan om in zulk zwaar weer het roer recht te houden. En precies dat was Ernst Toller wel toevertrouwd.
Enno Nuy
November 2026