Twardoch, Szczepan – Deemoed

Twardoch, Szczepan – Deemoed
Pegasus, 327 pagina’s
Vertaald door Charlotte Pothuizen

Het laatste jaar van de Grote Oorlog. De ikfiguur, van wie we verderop vernemen dat hij Alois Pokora heet, vecht voor de Duitsers. In 1906 is Alois vijftien jaar. Hij ontmoet dan Agnes, zijn grote liefde, zij was toen negentien. Alois wordt ook Lojzik genoemd, ik neem aan het Poolse equivalent. Op het slagveld wordt ook Alois geraakt waarna hij het bewustzijn verliest en zijn jonge leven trekt aan hem voorbij. En dat leven wordt werkelijk prachtig beschreven, in volle vaart, krachtig en beeldend, nee, de jeugd van Alois was niet bepaald gemakkelijk! Maar de oorlog was voorbij.

Agnes verloofde zich en trouwde met een ander. Geen fijne meid, deze Agnes, ze is ronduit gemeen en je vraagt je af waarom Alois zich zo laat kwetsen en vernederen. Enfin, de keizer is gevlucht, er is een nieuwe kanselier maar is hij ook de baas? In het naoorlogse Berlijn heersen armoe, chaos en verwarring. Alojzy Pokora verklaart: “Ik geloof in niets, ik geloof alleen dat de wereld een chaos is, een verhaal verteld door een dwaas, vol geraas en woede, zonder enige betekenis.” En ondertussen voorspelt de barones: “Er zullen völklische charlatans komen en die zullen vertellen over het grote onrecht dat Duitsland door de geallieerden is aangedaan…”

We ontmoeten Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht die tegen geweld waren maar niet wisten hoe snel ze alle arbeiders moesten bewapenen. In Berlijn heerst onvoorstelbare chaos. We beleven de Spartacusopstand waarin Pokora zich niet onbetuigd laat. Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht worden vermoord. Als door een wonder blijft Pokora in leven. En, merkwaardig detail: al in die dagen werd cocaïne gretig gebruikt, door Jan en alleman. Waar dat vandaan kwam, we weten het niet. Maar de gegoede Duitse jeugd haat Polen en de Polen. En “bolsjewieken zijn voor het merendeel joden en joden zijn bolsjewieken”.

Maar terug naar Szczepan Twardoch (1979) Hij blijkt een rasverteller te zijn. Dit Deemoed is een prachtig, adembenemend boek dat je kunt lezen als een historische maar ook als een avonturenroman. Twardoch heeft wonderlijke en gedenkwaardige karakters geïntroduceerd die met elkaar een fascinerend tableau vivant voor de belevenissen van Alois Pokora bieden. En wie meent dat gender iets van deze tijd is, vergist zich. In het Berlijn van het interbellum tierde het welig maar ook toen was lang niet iedereen even tolerant. Het hoogtepunt van dit boek is het verhaal van de terugkeer van Alois Pokora naar zijn ouderlijk huis na de oorlog. Ik zal niets ervan onthullen maar het is een even magistrale als treurige episode en onnavolgbaar knap beschreven. En ondertussen worden we gewaar hoe Oost Silezië heen en weer geslingerd wordt tussen Polen en Duitsland, geteisterd wordt door opstanden en rebellie, de kwestie scheurt families uit elkaar.

In de wervelende slotpassage wordt alles op zijn kop gezet. Alois zegt: “Ik ben een brandnetel die uit vruchtbare bodem is getrokken om plaats te maken voor nuttige planten. Ik hoor nergens.” Het einde is verpletterend. En dan moet de grote kladderadatsch nog uitbreken!

Opmerkelijk is dat de vertaalster heel vaak het Poolse woord laat staan om de betekenis daarvan na een komma te onthullen. Waarom ze dat doet is mij niet duidelijk, zoals ook niet duidelijk wordt waarom het ene woord wel voor zo’n behandeling in aanmerking komt en het andere niet. Ook gebruikt ze nogal eens vreemde of moeilijke woorden die ze van mij in een voetnoot had mogen verklaren, zoals: enfilade, ulanenoffieren (onvindbaar), tropisme, zelfs Wasserpolnisch wordt niet uitgelegd – je zoekt het maar op -, het woord ‘klajbanka’ wordt vertaald noch toegelicht, tiepelen, een sztajger wordt vertaald noch toegelicht, geen idee wat ‘kreple’ is , de vertaalster vertaalde het niet, wat een ‘flobert’ is weet ik toevallig wel want ik heb er in mijn jeugd weleens mee geschoten maar ik denk dat de meeste lezers van dit boek dat toch op moeten zoeken, en wie weet wat een ‘mensuur’ of een ‘clausuur’ is?, canotier, en wat is er mis met het woord ‘peloton’ in plaats waarvan de vertaalster consequent het Poolse of Duitse ‘zug’ gebruikt, parabellum, en waarom worden ‘szporowac’ en ‘Gefreite’ niet vertaald?, synesthesie, webbing, Zugführer wordt niet vertaald, en let op het gaat hier niet om een trein, ajour, Strichjungen wordt cursief gezet maar vertaald noch toegelicht, wat het betekent? Geen idee, en wat zou een ‘loof witbrood’ zijn? Is dit niet een anglicisme: a loaf of bread? We gaan door: Keizerskokarde, Kultusministerium, rumineren, starzik (betekenis onvindbaar maar dan herinner ik me dat starzik vermoedelijk het hulpje van een legerofficier is), latifundium, Rigveda, wel cursief maar niet toegelicht, hartsvanger, hallali, frisling, lauba (onvindbaar), almaria, parafilie, en zo voort.

De vertaalster heeft los van dit alles beslist een puike vertaling afgeleverd maar op pagina 94 lees ik ‘Zijn jasje en broek zijn echter alleen te kort’. Wat dat ‘echter’ hier doet is mij een raadsel. En op pagina 118 staat: “…alsof hij geen tabak verkoopt maar minderjarige meisjes pooit.” Maar ‘pooien’ betekent, ik heb het opgezocht want ik kende het niet, ‘zuipen’. En op pagina 132 staat: “ ik vertelde mijn levensverhaal aan een dag eerder ontmoette Pool.” (Ik zou hier geschreven hebben: aan een ‘n dag eerder tegengekomen Pool) En een pagina verder staat: “Ik loop naar de salon, waar naar ik weet en zie jouw vader.” Huh? En op pagina 183 staat: “Ik ben volledig vervreemd van mijn sociale klasse, en wordt niet geaccepteerd…” En: “waar een mensenleven niets waar is.” Ook niet echt fraai is “Zo iemand zoals ik” op pagina 235. Op pagina 261 staat “waar ik me onmiddellijk begaf…” en dat had toch echt ‘waarheen’ moeten zijn. Op pagina 275 staat: “Hij verschafte me zelfs cavalerierijpaard…” Hier sneuvelde een lidwoord. Op pagina 278 staat: “Toen ik zag op ik wie zou moeten schieten” en op diezelfde pagina: “Herr Kullrich nam me met open armen terug, aangezien ik volgens hem het mijne had gediend.” En op pagina 3-5 lees ik: “Ik heb haar niet eens geprobeerd tegen te houden.” Waarom staat ‘haar’ niet verderop in deze zin?

In een addendum geeft de vertaalster een verantwoording voor haar vertaling. In het Poolse origineel hanteerde de schrijver veel voetnoten. De vertaalster koos voor een andere benadering, helaas. Ze heeft mij niet overtuigd van de noodzaak daarvan. Ik vraag me slechts af wat toch het bezwaar is tegen af en toe een voetnoot? Ik meen zelf het Nederlands bovengemiddeld te beheersen maar van deze vertaalster krijg ik bijna een minderwaardigheidscomplex, zoveel woorden die ik toch echt op moet zoeken! Ik neem aan dat de vertaalster zich redelijk strikt aan het origineel heeft gehouden. Wat bij haar cursief stond, stond dat vermoedelijk ook bij Twardoch en wat Twardoch niet toelichtte liet zij ook onverklaard maar wat heb ik daar aan. Nu moest ik wel extreem veel opzoeken.

Maar wat een waanzinnig goed boek is dit Deemoed. Ik lees voornamelijk non fictie maar van dit soort romans kan ik niet genoeg krijgen. Vergelijkbaar met Radetzkymars van Joseph Roth of Leven en lot van Vasili Grossman of De strijd om sergeant Grisja van Arnold Zweig. Twardoch is een razend interessante schrijver die het in zich heeft uit te groeien tot een grote Europese auteur. Ik ga zijn andere en nog komende boeken zeker lezen. Zou u ook moeten doen!

Enno Nuy
April 2026