Krielaars, Michel – Rivier van bloed
Krielaars, Michel – Rivier van bloed
Een cultuurgeschiedenis van de Wolga
Uitgeverij Pluim, 327 pagina’s
Een geschiedenis van de Wolga, die wil ik beslist lezen, zeker als die geschreven is door een kenner als Michel Krielaars. In het tweede verhaal maakt hij melding van een excentrieke ambtenaar van het ministerie van buitenlandse zaken die op vrijdagavonden jonge Petersburgers bij hem thuis uitnodigde om te discussiëren over tal van maatschappelijke onderwerpen. Hij begreep hoe je moest voorkomen dat er een kloof tussen politici en stemmers ontstond. We schrijven 1861!
Het was Gorbatsjov die als eerste Sovjet-Leider toegaf dat de slachtpartij in Katyn, waarbij tweeëntwintigduizend Poolse officieren en leden van de Poolse elite werden vermoord, het werk van de NKVD was en niet van de nazi’s, zoals de autoriteiten decennia lang volhielden. Een jaar later zou Gorbatsjov aan de kant geschoven worden. De Russen wisten zich geen raad met Perestroika en Glasnost.
De Russen hebben zichzelf wijsgemaakt dat Gorbatsjov de Sovjet-Unie uit elkaar liet vallen maar dat is ver bezijden de waarheid, dat was wel het laatste wat hij wilde. Het is reëler om dat op het bordje van Boris Jeltsin te deponeren. Later, in 2010, zou blijken dat Stalin hoogstpersoonlijk opdracht had gegeven voor de moordpartij. (Katyn)
Dan kom ik Bakoenin tegen die een waanzinnig avontuurlijk leven moet hebben geleid. Kon ik daar maar eens een fraaie biografie van bemachtigen. En onsterfelijk is het verhaal van het omaatje dat over haar man, die door Stalin werd gefusilleerd, zegt: “Eigen schuld, hij kon zijn mond niet houden.”
En dan is er het zwijgen waarvan Krielaars schrijft: “Juist dat automatische zwijgen zou een verklaring kunnen zijn voor de hardheid en meedogenloosheid van de Russische samenleving als geheel, waarin niemand elkaar nog lijkt te vertrouwen.” Die Russen waren ook genadeloos voor buitenlanders. Krielaars memoreert ingenieur Dirk Schermerhorn, broer van de latere Nederlandse premier, die door een andere Nederlander bij de autoriteiten werd aangegeven waarop hij aangehouden, ondervraagd, beschuldigd, veroordeeld en direct geëxecuteerd werd. Twintig jaar later zou Chroetsjev hem rehabiliteren, zo lees ik op Wikipedia. Dat had Krielaars er best even bij kunnen vermelden.
In het verhaal over de Dzjenghis Khan komen we graaf Beckendorff tegen die zijn eigen naam niet kon onthouden en die altijd van een visitekaartje moest aflezen. Is dat niet heerlijk? Duidelijk is wel dat de Russische geschiedenis werkelijk bol staat van terreur, veldslagen, slachtpartijen, brandschattingen, plunderingen en verkrachting, komend uit alle richtingen. Het kan niet anders of dat moet de ziel van een volk tekenen. Vanaf de 14de en 15de eeuw ontstond het moderne Rusland en werd het Kremlin gebouwd. Ivan III (1440-1505) was de eerste die zich tsaar noemde.
En laten we niet vergeten wat Stalin zei: “De dood van één mens is een tragedie, de dood van miljoenen slechts statistiek.” En nog zo’n wetenswaardigheid is dat de Russen rond 1900 per jaar gemiddeld 3,4 liter zuivere alcohol drinken en honderd jaar later maar liefst 18 liter per inwoner.
Ik onderbreek hier het lezen om naar een BBC documentaire From Moscow to Pietushki te kijken, een duister maar onontkoombaar portret van Benedict Jerofejev (1938-1990) te kijken, de Russische schrijver die zich dood dronk om uiteindelijk aan keelkanker te overlijden. Een indrukwekkende documentaire maar soms laten we zeggen lastig om aan te zien. We zien de getroebleerde, gekrenkte een eeuwig vertrapte ziel van de Rus. Het is haast vanzelfsprekend dat Jerofejev opduikt in de verhalen van Krielaars.
Dan is daar het opmerkelijke en eigenlijk ook wel schokkende verhaal over Gorki, overtuigd communist en bevriend met Lenin tegen wie hij zich later zou keren waarna hij naar het Westen emigreerde. Maar in West Europa werd het er niet plezieriger op en Gorki besloot terug te keren waarna hij zich door het Stalinregime liet misbruiken. Hij werd propagandist van een systeem waarvan hij wist dat het pervers was. Hij werd zelfs hoofd van de Schrijversbond. Gorki overleed in 1936, vergiftigd door de autoriteiten?
Opnieuw onderbreek ik het lezen om, aangespoord door de tekst van Krielaars, nog eens een keer naar Pantserkruizer Potemkin van Eisenstein te kijken. Natuurlijk gedateerd, de film is, meen ik, uit 1925 maar niettemin fascinerend om naar te kijken. Geen wonder dat Goebbels en Riefenstahl bewondering voor deze film hadden.
Verbijsterend is het verhaal van Marina Aroetjoenjan (1956) die ontdekte dat haar grootvader door zijn eigen vrouw bij de autoriteiten was aangegeven en beschuldigd van trotskistische opvattingen. Hij werd geëxecuteerd. Later zou ook de verraderlijke echtgenote gearresteerd worden waarop zij probeerde zichzelf van het leven te beroven. Haar argument luidde: “de partij kan wel zonder mij maar ik kan niet zonder de partij”. Later zou ze een hoge partijfunctionaris en een bekende historica worden. De kleindochter Marina werd psychoanalytica en zij noemt het Rusland van Poetin depressief en suïcidaal.
Voorts lees ik dat Josef Brodsky, de naar het Westen uitgeweken dichter, niet veel op heeft met Oekraïne. Hij schreef zelfs een Oekrainofoob gedicht. Zo valt af en toe iemand van zijn voetstuk.
En in Oeljanovsk volgt natuurlijk het verhaal van Lenin (1870-1924) die ook meer dan anderhalf miljoen doden op zijn geweten heeft. De dictatuur van het proletariaat heeft meer dan twintig miljoen doden gevergd en tijdens de Tweede Wereldoorlog zouden nog eens zevenentwintig miljoen Russen omkomen. Naar mijn mening schrijft Krielaars terecht: “Stalin kun je zien als een trouwe uitvoerder van Lenins ideeën en niet als een unieke sadist.”
We komen aan in Toljatti en lezen daar dat er in de flats wel zevenhonderdduizend werknemers van de plaatselijke fabriek leven. Merkwaardig dat de redactie zo’n overduidelijke fout niet uit de tekst wist te zeven.
En over Ilja Repin had ik wel veel meer willen lezen. Ik heb een aantal keren zijn schitterend werk kunnen bewonderen en zag hem als een vertegenwoordiger van het sociaal realisme maar nu lees ik dat hij niets van de bolsjewieken moest hebben. Daar had ik veel meer over willen lezen. Het lemma in Wikipedia laat het op dit front helemaal afweten.
Bijna aan het einde schrijft Krielaars: “Met zevenentwintig miljoen slachtoffers betrekt de Tweede Wereldoorlog tot op de dag van vandaag sporen in de Russische samenleving. Daarvoor hoeft het Poetinregime alleen maar het verhaal van de fascistische dreiging door het Westen uit de propagandakast te halen om zich van de steun van een groot deel van het Russische volk te verzekeren.” De hoop sterft altijd het laatst, zijn de slotwoorden van Krielaars.
Tijdens het lezen van dit soort boeken heb ik een open lijn met Wikipedia. Ik zoek alle namen die ik tegenkom op en lees dan de lemma’s die ik aantref. En alle plaatsen zoek ik op in Google Maps. Zo duurt het lezen van zo’n boek lekker lang en ik steek er een boel bij op. Ik leg het boek na ieder hoofdstuk ook enkele uren weg, anders heb ik het veel te snel uit. Hoe langer het lezen duurt, hoe meer leesgenot voor mij.
O, wat had ik hem graag vergezeld op zo’n prachtige reis. Nu ja, er is tenminste toch dit heerlijke boek! En Krielaars kent zijn materie en kent de Russische geschiedenis als geen ander. En schrijven kan hij ook. Dit is literatuur op zijn best, de literatuur waar ik het meeste van houd. Ik beschouw het Russische volk als een schuldig volk omdat het klakkeloos achter Poetin aan loopt en toestaat dat alle andersdenkenden door Poetin worden vermoord. Na hun tsaren kregen ze Lenin, Stalin en andere communistische hardliners. Toen Gorbatsjov hen vrijheid en menselijkheid wilde geven wisten ze niet hoe snel ze van hem af moesten. En nu slikken ze al die onzindelijke vuiligheid die Poetin over Oekraïne uitstort.
En eerlijk gezegd geeft Krielaars me niet echt een reden om terug te komen op mijn harde oordeel over het Russisch volk. Maar ik ben ook de eerste om te erkennen dat dat immense Rusland ook echt grote geesten heeft voortgebracht, denk maar aan Bakoenin. En wat te denken van al die geweldige schrijvers? En componisten! Wat een ongekende rijkdom in een omvang die je nergens anders ter wereld tegenkomt. O werden er maar meer boeken geschreven zoals dit prachtige werk van Michel Krielaars!
Enno Nuy
Maart 2026